KEUKEN, Johan van der. The Lucid Eye. The photographic work 1953 -2000.

€40,00

recensie – nederlands

Onlangs verscheen The Lucid Eye, een overzicht van foto’s van de op 7 januari overleden fotograaf-filmmaker Johan van der Keuken. De verleiding is groot om het boek daarom als visueel testament te bekijken, maar het bijeengebrachte werk overstijgt ieder vals sentiment, dat daardoor zou kunnen worden veroorzaakt.

The Lucid Eye brengt foto’s bijeen van 1953 tot en met 2000. Vele daarvan zijn al eerder gepubliceerd, in de eerste drie fotoboeken Wij zijn 17 (1955), Achter Glas (1957) en Paris Mortel (1963) en in de latere overzichten van film- en fotowerk Zien, Kijken, Filmen (1980), het Duitse Abenteuer eines Auges (1987), after-image/nabeeld (1991) en het Franse Aventures d’un regard (1998). Het grote verschil met de laatste vier boeken is dat het nu weer enkel om het fotografische werk gaat. Er zijn geen filmstills afgedrukt. Ook zijn er geen teksten van Van der Keuken of anderen opgenomen, met uitzondering van de inleiding van Alain Bergala. De foto’s moeten het alleen doen. Om precies te zijn samen alleen. Want ze zijn zo gekozen en ‘gemonteerd’ dat ze niet alleen op zichzelf staan, maar ook in kleine of grotere verbanden met elkaar te maken hebben.

FAMILIE

Het ‘hoofdstuk’ Ma famille et autour bijvoorbeeld, omvat naast foto’s van Van der Keukens vrouw Noshka van der Lely en hun kinderen ook foto’s uit Afrika. Een zwangere vrouw, een vrouw met kind, een groep schoolkinderen en vier foto’s van hongerende kinderen in Biafra in 1968. Het laat goed zien hoe Van der Keuken verbanden legde tussen het leven hier en het leven elders. Dat het hem niet zomaar ging om het contrast tussen rijk en arm bewijst de foto van de trotse moeder uit Kameroen die naast de kinderen uit Biafra is afgebeeld. Het verraadt de dubbele blik waarmee Van der Keuken de wereld opnam. Aan de ene kant het besef van de vaak onrechtvaardige verschillen, aan de andere kant altijd ontvankelijk voor het geluk en de schoonheid die je overal kunt tegenkomen.

De rust waarmee de Kameroense moeder naar de fotograaf kijkt herinnert aan een foto van Nosh enkele pagina’s daarvoor. De blik van de vrouw met kind, de blik van Nosh, zwanger, het geheimzinnige licht op haar buik: het vormt een fragiel web, een beschermende cirkel waarin ook de hongerende kinderen zijn opgenomen. Zo wordt de serie een woordloos statement over hoe het zou moeten zijn, hoe het kan zijn en dat dit vaak niet zo is. Bijzonder is dat Van der Keuken het presenteert als een probleem dat wij hier en zij daar delen. Het is een Family of Man-achtige gedachte met als wezenlijke toevoeging dat mensen niet alleen een grote familie vormen vanwege de schoonheid van het bestaan, maar ook vanwege de gedeelde problemen.

KADERS

Ondertussen heerst in iedere foto, hoe ge???ngageerd ook, altijd eenzelfde rust als in de blik van de vrouw met kind. Of dat nu de allereerste foto’s zijn van vrienden uit Wij zijn 17 (1955), de riksjarijders in India in 1991 of de serie van het Franse landschap met watertoren waar Van der Keuken in 1982 langsreed. De mensen en de dingen zijn altijd gezien, en ze weten het. Het is alsof ze zich prijsgeven en koesteren in de blik van de fotograaf die hen zonder oordelen in zich opneemt.

Dat zien zonder oordelen maakt Van der Keuken tot een fotograaf van het niet-weten, van het vragen en denken. Een foto van hem is uiterst zelden het frappante beeld dat de dingen vast weet te leggen in hun meest betekenisvolle moment. Zijn foto’s werken veel meer als openingen naar een wereld die aan het kader voorbijtrekt en zich daarbuiten afspeelt. De formele vraag naar het effect van het kader op de betekenis is dan ook een constante in Van der Keukens werk. Zo zijn er steeds beelden van ramen, deuren, doorkijkjes. En als het kader te veel vastlegt wordt het overhoop geschopt. Bijvoorbeeld in de serie van de Franse watertoren waar in een travelling langs een oude molen gaandeweg de watertoren zichtbaar wordt die eerst achter de molen verscholen ging. Een foto is ook wat je niet ziet.

Deze zoektocht naar de totaliteit van het gefotografeerde is niets anders dan de formele tegenhanger van het engagement en de openheid waarmee Van der Keuken zijn onderwerpen bekeek. Zo zijn er bijvoorbeeld de foto’s van een stenen poort in India. Drie stenen zijn zo opgesteld dat de mensen zich erlangs en omheen moeten schuiven om verder te komen. De stenen blokkeren de stroom van mensen, de mensen wurmen zich door de blokkade heen. Zo behelst een enkele foto van een plek met drie massieve onbeweeglijke stenen de hele wereld vol beweging daaromheen. Maar deze formele analyse van een grensplaats (binnen, buiten, erdoorheen) gaat ook, op de wereld toegepast, over het in- en uitsluiten van mensen. Dat de stenen de ingang zijn naar een ziekenhuis maakt dat nog scherper.

PANORAMA

Wanneer kunstenaars overlijden is het verleidelijk om hun oeuvre als een afgerond geheel te zien. Misschien omdat het de dood, die dan tenminste niet te vroeg is gekomen, wat minder onbegrijpelijk maakt. Afgerond of niet, zeker is dat Van der Keuken in de afgelopen tien jaar een belangrijke fase in zijn fotografie had bereikt. De foto’s barsten van een overgave aan het zien. Het is alsof jaren van nauwgezette maar ook een beetje zorgelijke omgang met het kader uitmonden in een vakmanschap dat alle beperkingen van het kader weet in te zetten als mogelijkheid. En dan is er geen houden meer aan. Ik zie, ik zie. De kaders buitelen door elkaar heen. De foto’s van riksjarijders in Jaipur bestaan uit meerdere belichtingen, totdat het leven er vanaf spat. Foto’s uit La Paz zijn verknipt en naast elkaar geplakt als in een nimmer stoppende rondwervelende panoramaopname.

Misschien heeft het besef van zijn naderende dood Johan van der Keuken meer dan ooit overgeleverd aan het zien. Misschien hoort een dergelijke overgave bij ouder worden. Maar het latere werk is vooral dat van een fotograaf die na jaren nauwgezette voorbereiding de meesterproef met succes heeft afgelegd en het kader volkomen beheerst. In volle vrijheid beweegt hij zich er doorheen.

Deze overwinning op de beperkingen van de fotografie gaf Van der Keuken onder meer het vermogen om over de grens van leven en dood – het ultieme kader – te fotograferen (de foto uit 1997 van zijn net overleden zusje Joke). En het maakte de kleurenfoto’s van De Spaanse lente mogelijk. Aan het slot van The Lucid Eye is die serie de schreeuw van iemand die deze wereld achterlaat met pijn over zijn verlies. Maar het is ook een overweldigende nalatenschap van het besef dat het leven steeds opnieuw begint. En het zijn foto’s van een fotograaf die niet verder kan werken op zijn spoor. Winst. Verlies.

2 in stock